The Demopædia Encyclopedia on Population is under heavy modernization and maintenance. Outputs could look bizarre, sorry for the temporary inconvenience

Wielojęzyczny słownik demograficzny (Polski - tłumaczenie drugiego wydania)

13

Z Demopædia
Skocz do: nawigacja, szukaj


Ta strona została zaktualizowana i przedstawia dosłowne tłumaczenie angielskiej wersji drugiego wydania Wielojęzycznego słownika demograficznego
retour à Strona główna | Przedmowa
Rozdział | Wstęp | Pojęcia ogólne | Opracowanie danych statystyki demograficznej | Rozmieszczenie i struktura ludności | Umieralność i chorobowość | Małżeństwa | Urodzenia | Ruch ludności i reprodukcja ludności | Migracje | Demografia ekonomiczna i społeczna | Indeks
Section | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 20 | 21 | 22 | 23 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 40 | 41 | 42 | 43 | 50 | 51 | 52 | 60 | 61 | 62 | 63 | 70 | 71 | 72 | 80 | 81 | 90 | 91 | 92 | 93

13

130

Przez statystykę ludnościową 1 lub statystykę demograficzną 1 rozumie się metody zbierania i prezentowania informacji liczbowych 2 lub danych liczbowych 2 opartych na obserwacjach 3. Na podstawie obserwacji informacje są zbierane 4 we właściwej formie (206-1), podlegają skontrolowaniu 5 i sprawdzeniu 5 w celu wyeliminowania oczywistych pomyłek. Dane są zestawiane w tablice 6 z podziałem na różne grupy 7 lub klasy 8 o wspólnych cechach. Opracowanie statystyczne 9 danych obejmuje wszystkie czynności — od zbierania danych począwszy, a na ich analizie kończąc. (132-1).

  • 1. Statystyka, rz. - statystyczny, przym. - statystyk, rz.: specjalista w zakresie statystyki.
  • 4. Zbierać, cz. - zbieranie, rz.
  • 5. Skontrolować, cz. - kontrolowanie, rz. Sprawdzać, cz. - sprawdzanie, rz.
  • 6. Zestawiać w tablice, cz. - zestawianie w tablice, rz.
  • 9. Opracowywać, cz. - opracowanie, rz.


131

Dane surowe 1 to informacje przed ich opracowaniem i zestawieniem w tablice, a dane podstawowe  1 lub dane bazowe  1 po ich opracowaniu i zestawieniu w tablice. Dane podstawowe zazwyczaj zawierają szeregi 2 liczb absolutnych 3, które zebrane są wspólnie w postaci tablic statystycznych 4 . W takich tabelach dane są zazwyczaj ujęte odpowiednio z uwzględnieniem pewnych zmiennych ilościowych 5, takich jak wiek, liczba dzieci itd. lub z uwzględnieniem pewnych zmiennych jakościowych 6 czy charakterystyk 6 (np. płeć, stan cywilny, itd.). Przy grupowaniu uwzględniającym jednocześnie kilka cech otrzymuje się tabele krzyżowe 7 lub tabele kontyngencji 7. Tabele zbiorcze 8 podają informacje mniej szczegółowo niż tabele indywidualne 9.

  • 1. Gdy dane dotyczą pojedynczych osób (110-2) jako głównego przedmiotu analizy mogą być nazywane mikrodanymi. Dane zagregowane lub makrodane wykorzystywane są w analizach innych niż tych skoncentrowanych na pojedynczych osobach, przykładowo dotyczą poziomu narodu lub jednostek administracyjnych. Mikrodane mogą pochodzić z licznych źródeł, takich jak badanie ankietowe (203-5) lub rejestracja statystyczna ludności. Nowe źródło mikrodanych to spis powszechny, z którego systematyczne lub losowe próby są udostępniane na potrzeby zainteresowanych osób.
  • 7. Tabela przedstawiająca rozkład pojedynczej zmiennej ilościowej lub cechy jakościowej w badanej populacji nazywana jest tabelą częstości.


132

Używanie danych podstawowych zakłada zazwyczaj dwa etapy. Analiza 1 koncentruje się na wyodrębnieniu składowych obserwowanych liczb (rozmiar, struktura, inne czynniki i zjawiska do przebadania); synteza 2 jest z kolei procesem połączenia wydzielonych wcześniej składowych w odmienny sposób. Każdy z etapów wymaga obliczeń 3 lub przeliczeń 3 indeksów 4, które mogą być różnie nazywane (patrz § 133). W przeciwieństwie do danych bazowych, indeksy odnoszą się już do wyników 6 . W bardziej ścisłym znaczeniu indeks 7 (l.mn. indeksy) jest ułamkiem pokazującym wartość względną analizowanej zmiennej w odniesieniu do podstawy 8, którą zazwyczaj jest 100. Pewne indeksy są dobrymi wskaźnikami 9 złożonej sytuacji; stąd indeks umieralności niemowląt bywa czasami używany jako wskaźnik stanu zdrowia ludności.

  • 1. Analiza, rz. - analityczny, przym. - analizować, cz.
  • 2. Obliczać, cz. - obliczenie, rz. - kalkulator, rz.: urządzenie z minimalną możliwością przechowywania danych służące do obliczeń arytmetycznych i statystycznych.
    Przeliczać, cz. - przeliczenie, rz. - komputer, rz.: urządzenie służące do przesyłania, przechowywania obszernych zbiorów danych oraz wykonywania na nich obliczeń (przeliczeń); umożliwia arytmetyczne i statystyczne obliczenia, a także logiczne opracowanie danych.


133

Jeden z pierwszych etapów analizy (132-1) polega na odniesieniu liczby ludności lub liczby zdarzeń do ogólnej wartości. Wynikowym indeksom daje się różne nazwy. Termin stosunek 1 może oznaczać każdy iloraz dwóch liczb. Proporcja 2 jest to stosunek, który podaje, jaką część całości stanowi jedna z jej części składowych. Procent 3 jest to proporcja przeliczona w stosunku do stu. Słowo stopa 4 lub współczynnik 4 oznacza stosunek wyrażający częstość 5 występowania danego zdarzenia w obrębie populacji lub subpopulacji w pewnym okresie czasu, najczęściej jednego roku. Chociaż powyższe rozumienie i znaczenie są zalecane, pojęcie to bywa niesłusznie używane w szerszym znaczeniu jako synonim stosunku (ułamka), np. współczynnik aktywności zawodowej, który naprawdę jest proporcją.

  • 2. Proporcja, rz. - proporcjonalny, przym.
  • 4. Stopy są zwykle podane w przeliczeniu na tysiąc i najczęściej słowo "stopa" jest używane bez dodatkowego określenia "na tysiąc". Pewne współczynniki jednak podawane są w przeliczeniu na dziesięć tysięcy, na sto tysięcy lub milion, np. współczynniki umieralności wg przyczyny zgonu (421-10). Spotyka się także stopy podane w przeliczeniu na osobę lub na sto. Słowo „stopa” bywa czasem pomijane, zatem można znaleźć wyrażenia typu "śmiertelność 10 na 1000".


134

Częstość (133-5) jakiegoś zdarzenia uważa się czasem za empiryczną miarę prawdopodobieństwa 1 jego wystąpienia. Sprowadza się to do założenia, że dane zdarzenie stanowi ryzyko 2, jakiemu podlegają wszystkie osoby wchodzące w skład odpowiedniej grupy, o których mówimy, że są eksponowane na ryzyko 3. Użycie słowa ryzyko nie znaczy bynajmniej, że dane zjawisko jest niepożądane, można bowiem mówić np. o ryzyku zawarcia małżeństwa. Jeżeli ryzyko, na jakie są wystawione różne elementy populacji, ma bardzo różne natężenie, należy dążyć do uzyskania w jak największym stopniu idealnych warunków jednorodnych 4, czyli homogenicznych 4, przy których każdy osobnik byłby wystawiony na takie samo ryzyko, co osiąga się dzieląc populację na grupy mniej niejednorodne 5, inaczej heterogeniczne 5 ze względu na ryzyko. Współczynniki obliczone dla takich grup nazywa się czasem współczynnikami szczegółowymi 6, w przeciwstawieniu do współczynników surowych (136-8) odnoszących się do populacji jako całości. Współczynniki ogólne 7 odnoszą się czasami do ograniczeń wiekowych, jak w przypadku ogólnych współczynników płodności (633-7).

  • 1. Prawdopodobieństwo, rz. - prawdopodobny, przym.
  • 4. Homogeniczny, przym. - homogeniczność, rz. - jednorodny, przym. - jednorodność, rz.
  • 5. Heterogeniczny, przym. - heterogeniczność, rz. - niejednorodny, przym. - niejednorodność, rz.


135

Współczynniki według wieku 1 obliczane są w oparciu o pojedyncze roczniki wieku lub grupy pewnych roczników. Współczynniki czasu trwania 3 uwzględniają czas upływający od zdarzenia podstawowego 4 lub zdarzenia inicjującego 4 takiego jak małżeństwo lub poprzednie urodzenie. Współczynniki średnie 10 otrzymuje się z podzielenia liczby zdarzeń w trakcie roku lub jakiegoś innego okresu (często pięć lat) przez średnioroczną populację 6 lub przez liczbę osobo-lat 7 wystawionych na to zdarzenie w trakcie roku lub okresu; liczba osobo-lat jest sumą, wyrażoną w latach, czasu wystawienia na ryzyko dla wszystkich osób z danej grupy, w zadanym roku lub okresie czasu. Pojęcie współczynnika jest często używane także w odniesieniu do innego typu miary, otrzymanej z podzielenia liczby nieodnawialnych zdarzeń w ciągu roku lub w ciągu danego okresu przez wielkość kohorty na początku roku/okresu; takie ujęcie bywa czasem nazywane po prostu prawdopodobieństwem 5, w przeciwieństwie do współczynnika centralnego zdefiniowanego powyżej. W tym paragrafie słowo „okres” odnosi się do pewnego wycinka czasu. W wyrażeniu współczynniki okresowe 8 jednakże słowo to jest użyte w jego chronologicznym znaczeniu i odnosi się do specyficznego roku lub lat kalendarzowych; jest to przeciwstawne współczynnikowi kohortowemu 9


136

Dane nazywamy prowizorycznymi 1 lub tymczasowymi 1, jeżeli opierają się na informacjach niekompletnych albo niedostatecznie sprawdzonych. Zostają one zastąpione przez dane ostateczne 2, gdy informacje są uzupełnione. Współczynniki oparte na takich danych nazywamy odpowiednio współczynnikami prowizorycznymi 3 oraz współczynnikami ostatecznymi 4. Jeżeli dodatkowe informacje uzyskuje się po opublikowaniu wyników ostatecznych, to mówi się o współczynniku zrewidowanym 5. Ze współczynnikiem skorygowanym 6 mamy do czynienia, gdy użycie wadliwych informacji albo niewłaściwej metody doprowadziło do błędnych wyników lub wyników mających ograniczoną wartość poznawczą, co koryguje się wprowadzając odpowiednią korektę, np. korektę z tytułu osób nie ujętych w spisie, korektę na ruchy migracyjne, korektę na wahania sezonowe itd. Współczynnikiem standaryzowanym 7 lub współczynnikiem porównywalnym 7 nazywamy współczynnik obliczony specjalnie po to, aby porównywać natężenie jakiegoś zjawiska (np. umieralność czy płodność) w różnych populacjach z wyeliminowaniem wpływu, jaki na miary badanego zjawiska wywierają pewne czynniki powodujące różnice między rozpatrywanymi populacjami (np. ich struktura wieku). Pojęcie skorygowanego współczynnika 7 bywa używane przez niektórych demografów jako synonim współczynnika standaryzowanego. Niestandaryzowane współczynniki są nazywane współczynnikami surowymi 8 . Pomimo iż mogą być one używane do mierzenia bieżących trendów, fałszywe może okazać się ich użycie do porównań między populacjami (144-4).


137

Demograficzne indeksy (132-7) wiążą się ściśle z określonym okresem obserwacji 1; tak jest w przypadku przeważającej części współczynników (cf. 133-4). Współczynniki roczne 2 odnoszą się do okresu dwunastu miesięcy. Gdy informacje są zbierane w kolejnych latach, a następnie uśredniane, wówczas mówimy o współczynnikach średniorocznych 3. Współczynniki (stopy) obliczane dla okresów krótszych niż rok przelicza się na ogół w stosunku rocznym 4, mnożąc je przez odpowiedni współczynnik. Rozważa się także współczynnik chwilowy 5, który definiuje się jako granicę, do której zmierza współczynnik przeliczony na jednostkę czasu, gdy okres obserwacji zmierza do zera, na przykład chwilowy współczynnik umieralności (431-4) lub chwilowy współczynnik wzrostu populacji (702-5).


138

Podstawowym celem analizy kohortowej (103-4) jest badanie natężenia 1 oraz tempa 2 lub czasu wystąpienia 2 zjawiska demograficznego. Natężenie zjawiska rozpoczynającego się od jednego zdarzenia niepowtarzalnego (201-4) może być mierzone poprzez końcową częstość 3 wystąpienia danego zdarzenia lub przez dopełnienie. Końcowa częstość przedstawia proporcję osób, które doświadczyły danego zdarzenia w trakcie trwania życia kohorty (116-2). Natężenie zjawiska rozpoczynającego się od zdarzenia powtarzalnego (201-5) takiego jak urodzenia lub ruchy migracyjne, może być mierzone przez średnią liczbę zdarzeń 4 na osobę w kohorcie. Tempo lub czas wystąpienia mogą być określone za pomocą rozkładu według czasu występowania badanego zjawiska w danej kohorcie. Wyniki analizy przekrojowej lub analizy okresowej (103-5) są uogólniane przez miary okresowe 5 — w przeciwieństwie do miar kohortowych 6 — które mogą być konstruowane na wiele sposobów. Najpopularniejsze metody wykorzystują techniki zakładające przypisanie obserwowanym współczynnikom wchodzącym w zakres różnych roczników lub czasu trwania hipotetycznej kohorty 7 lub kohorty syntetycznej 7 .

  • 3. Końcowa częstość lub jej dopełnienie mają bardzo różne nazwy w zależności od opisywanego zjawiska: progresywny współczynnik równości (637-7). Najlepiej jest nie używać słowa proporcja jako części takich nazw i zachować je na oznaczenie faktycznych proporcji. Przykładowo, frakcja osób, które nigdy nie były w związku powinna być rozróżniana od proporcji osób wolnych w określonym wieku, jak to podaje spis powszechny.
  • 4. Nie jest rzeczą niezwykłą nadawanie tej samej nazwy obserwowanej średniej liczbie zdarzeń na osobę oraz liczbie, która byłaby obserwowana w przypadku braku wpływu pozostałych czynników, takich jak śmiertelność. Należy to doprecyzować; przykładowo liczba urodzonych dzieci (637-2) może oznaczać co innego niż skumulowana dzietność (636-2).

* * *

retour à Strona główna | Przedmowa
Rozdział | Wstęp | Pojęcia ogólne | Opracowanie danych statystyki demograficznej | Rozmieszczenie i struktura ludności | Umieralność i chorobowość | Małżeństwa | Urodzenia | Ruch ludności i reprodukcja ludności | Migracje | Demografia ekonomiczna i społeczna | Indeks
Section | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 20 | 21 | 22 | 23 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 40 | 41 | 42 | 43 | 50 | 51 | 52 | 60 | 61 | 62 | 63 | 70 | 71 | 72 | 80 | 81 | 90 | 91 | 92 | 93